Indochine có lối tự sự tuyến tính, nhịp phim chậm rãi với nhiều hình ảnh mang tính biểu tượng. Ở đó, cảnh vật Đông Dương hài hòa với tính cách con người Đông Dương, dù trong cảnh tối tăm vẫn hoang sơ lộng lẫy khác thường.
Gần cuối phim, nhân vật Camille – con gái nuôi của Éliane Devries nói với bà ấy rằng: “Không còn Đông Dương nữa rồi”. Lúc đó tôi mới chợt nhận ra lý do mình thật sự ngồi đây, xem hết bộ phim này, là để tìm về hình ảnh của một “Đông Dương” nay chỉ còn trong ký ức.
Tựa đề Indochine (Đông Dương) gợi ra một khu vực địa lý lẫn lịch sử không riêng gì Việt Nam. Dù vậy, xuyên suốt bộ phim chỉ có hình ảnh Việt Nam ngự trị ở đó. Điều này khiến tôi tự hỏi: Phải chăng Việt Nam chính là trái tim của Đông Dương?.
Éliane Devries – người kể chuyện và là người phụ nữ tuyệt vời mà tôi cảm phục, đã mở đầu dòng hồi tưởng của bà ấy: “Có lẽ tuổi trẻ là vậy, tin vào một thế giới không thể tách rời: đàn ông và đàn bà, núi và đồng bằng, con người và thánh thần, Đông Dương và nước Pháp“. Tôi xem đây là lời thoại then chốt và lấy đó làm tâm thế suy tư về ý nghĩa của bộ phim.
Khai thác đề tài tình yêu trong chiến tranh, Indochine kể về mối quan hệ vô tình và trớ trêu khi người mẹ Éliane và cô con gái nuôi người Việt Camille đều phải lòng sĩ quan Jean-Baptiste (Vincent Perez thủ vai). Người mẹ, Éliane (Catherine Deneuve thủ vai) đã chọn cách chôn vùi tình cảm của mình. Còn Camille (Phạm Linh Đan thủ vai) lại táo bạo từ bỏ cuộc hôn nhân quyền quý bị sắp đặt để lên đường chạy theo tiếng gọi con tim. Nhưng Indochine không đơn thuần là câu chuyện ái tình mà thông qua đó, nó mở ra góc nhìn rộng hơn về con người và mảnh đất Đông Dương. Đó là phẩm chất kiên cường của người Đông Dương. Đông Dương đẹp đẽ một cách tàn nhẫn. Đông Dương là nơi hội tụ đa chiều kích giữa Á Đông và châu Âu.
Lấy bối cảnh Việt Nam thời Pháp thuộc, Indochine còn phản ánh sự va chạm giữa hai nền văn hóa Pháp – Việt. Màu sắc độc đáo ấy được truyền tải qua những thước phim sống động đôi khi đến mức tàn khốc. Tôi thích thú khi thấy lại vẻ đẹp Việt Nam một thời và ngưỡng mộ Pháp – một nền văn hóa trung tâm. Chiến tranh đã đi qua nhưng dư âm vẫn dai dẳng. Nó để lại bài học nhận thức không thể quên cho người Pháp, người Việt và cả thế giới. Nhưng chúng ta không thể mãi đổ lỗi cho quá khứ, cho một giai cấp, một chủ nghĩa nào,… mà hãy tưởng niệm, cởi mở và hàn gắn. Nỗi đau bị đô hộ buộc người Việt phải đứng lên giải phóng. Điều đó không đồng nghĩa người Pháp sống trên đất Việt thỏa mãn và dửng dưng. Không ít người trong số họ tự nhận mình là “bóng ma của châu Âu” và Jean-Baptiste có lẽ đã nghẹt thở nếu không có tình yêu của Éliane và Camille.
Cái chết của Jean-Baptiste như một câu hỏi mở không lời đáp. Camille né tránh tất cả sau 5 năm bị cầm tù và chọn cách đi theo lý tưởng cá nhân. Éliane – người phụ nữ nhân hậu và vị tha trở về quê hương – mãi mãi ôm ấp tình yêu vĩnh cửu với bóng hình đã khuất.
Kết cục đâu ai trong số họ, dù chọn đứng bên này, bên kia hay tình thế lưỡng nạn – mà thoát khỏi bi kịch của số phận?
Indochine có lối tự sự tuyến tính, nhịp phim chậm rãi với nhiều hình ảnh mang tính biểu tượng. Ở đó, cảnh vật Đông Dương hài hòa với tính cách con người Đông Dương, dù trong cảnh tối tăm vẫn hoang sơ lộng lẫy khác thường. Tuy thời lượng phim khá dài (159 phút) nhưng nếu kiên trì với nó, người xem sẽ có những trải nghiệm sâu lắng về một quá khứ xa xôi, về một Đông Dương chỉ nghe nhưng chưa bao giờ thấy. Và tôi may mắn đã ngồi đó xem đến phút chót.
Phim khép lại với một hơi thở “rất Pháp”, một nỗi buồn quyến luyến với thời gian. Tại thành phố Genève – mảnh đất của sự hòa giải, Éliane đứng lặng lẽ nhìn ra bờ hồ. Bà ấy thanh thản giải phóng tâm hồn mình khỏi những trói buộc, khỏi những thời gian đã mất.
Hoài Bảo
