Tám phim

Những ‘thiên tài điên loạn’ của điện ảnh 2015

thiên tài

Một nghệ sĩ đường phố đi trên sợi dây cáp mỏng chăng giữa hai ngọn tháp World Trade Center (WTC). Một sinh viên y khoa của thế kỷ 19 có năng lực hồi sinh xác chết. Một thuyền phó dám đánh cược sinh mệnh của mình và cả thủy thủ đoàn mong đổi lấy 2.000 thùng dầu cá voi và giấc mơ thuyền trưởng. Ba kẻ phi thường này đã không hẹn mà cùng gặp gỡ ở chặng cuối điện ảnh 2015.

Nếu như Người chim, bộ phim đoạt giải Oscar năm 2015, phơi bày sự khủng hoảng tột độ trong mong muốn trở lại làm người thường của “siêu nhân” Riggan thì các nhân vật của The walk, Victor Frankenstein  In the heart of the sea lại lôi cuốn người xem bởi diễn trình ngược lại, từ người thường dần tiến đến siêu nhân.

Buổi sáng ngày 6-8-1974 sẽ mãi mãi khắc ghi vào lịch sử thành phố New York bởi “một cuộc đảo chính nghệ thuật” lạ lùng bậc nhất thế kỷ 20. Trong 45 phút, Philippe Petit đi qua đi lại tám lần, lúc quỳ, lúc cúi chào khán giả bên dưới, lúc nằm thư giãn ngắm chim trời… Tất cả hoạt động của ông đều diễn ra trên sợi dây cáp dài 42 mét mắc giữa hai tòa tháp WTC, cách mặt đất 411 mét, đang trong giai đoạn hoàn thiện nội thất để khánh thành. Người nghệ sĩ đi dây tài năng và táo bạo này ngay sau đó đã bị cảnh sát giải đi, bị kết tội xâm phạm tài sản công và trả giá bằng hình phạt là một buổi biểu diễn đi trên dây mắc giữa hai thân cây cổ thụ trong công viên trung tâm thành phố.

Trước đó, Petit cũng từng khiến nhiều người giật thột khi một ngày đẹp trời bỗng thấy ông tung tăng trên dây giăng giữa hai ngọn tháp nhà thờ Đức Bà Paris hay cầu cảng Sydney. Câu chuyện siêu phàm, trớ trêu mà hoàn toàn có thật đã là nguồn cảm hứng cho nhiều loại hình nghệ thuật, đáng chú ý là bộ phim tài liệu Man On Wire (Người trên dây) của đạo diễn James Marsh, đoạt giải Oscar cho phim tài liệu hay nhất năm 2008. Đến năm 2015, câu chuyện được đưa lên màn ảnh rộng với tên gọi The walk (Bước đi thế kỷ).

Cảnh phim Victor Frankenstein.

Bộ phim tái hiện quá trình ủ mưu đầy điên rồ, đam mê và ngoạn mục của Petit và các đồng sự trên con đường chinh phục hai ngọn tháp WTC. Hồi hộp, thót tim, thậm chí nôn mửa tại chỗ là cảm giác của hầu hết khán giả xem phim.

Những khán giả đã quen thuộc với con quái vật trong các bản phim trước chắc chắn sẽ ngạc nhiên khi con quái vật trở thành hàng thứ yếu ở Victor Frankenstein 2015. Thay vào đó, hình tượng Frankenstein được tô đậm trong mối quan hệ bạn bè với Igor Strausman – một nhân vật không hiện diện trong tiểu thuyết gốc. Chàng sinh viên y khoa Frankenstein có niềm tin rằng sự sống nằm trong chính năng lực của con người chứ không phải cậy dựa vào Chúa. Anh đam mê việc hồi sinh người chết, dành tất cả thời gian, công sức và tiền của vào giấc mơ mà anh cho là vô cùng đúng đắn và nhân bản. Anh liều lĩnh đánh cắp chân sư tử chết trong vườn thú, thậm chí dám móc mắt người bạn quá cố để làm thí nghiệm. Tình cờ nhận ra được tiềm năng y khoa của người gù – xấu xí – không tên – bị bạo hành trong rạp xiếc, Frankenstein đã cứu vớt, bảo bọc người gù trong nhà mình, rút hết mủ trên lưng con người đáng thương ấy, trả lại cho anh ta dáng hình của một thanh niên khỏe mạnh và cho cả danh tánh Igor Strausman. Frankenstein quả tình đã sinh ra người gù một lần nữa. Người gù cũng vô cùng xứng đáng với ân nghĩa ấy, trở thành một cộng sự y khoa đắc lực, một người bạn trung thành của Frankenstein.

Dù vậy, Strausman không phải là cái bóng hay kẻ song trùng mà luôn có sự tranh luận, lắm lúc ở vai trò của một nhà tiên tri dịu dàng đối với Frankenstein. Nếu Strausman cho rằng cần phải có điểm dừng trong y học và con người là bất khả thay thế thì Frankenstein điên cuồng sáng tạo với đức tin rằng mình có thể hồi sinh tất thảy những gì đã lụi tàn. Không chỉ có vậy, con người qua bàn tay hành động thay Chúa của anh phải vượt ngưỡng bình thường, hai tim, bốn phổi và não được tăng cường nếp gấp. Hai quan niệm trái ngược nhau, được đam mê y khoa kết nối đã làm nên nhiều bất ngờ, vừa thăng hoa vừa cay đắng. Trong cuồng nộ sấm sét, con người do Frankenstein tạo ra trỗi dậy, đi đứng đường hoàng. Nhưng tiếc thay, đó chỉ là một khối thịt lắp ghép đang hung hãn cử động, không ký ức, không tình yêu, không lý trí và việc đầu tiên mà nó làm là hủy hoại con người. Sản phẩm mà chàng sinh viên tài hoa từng sẵn sàng hy sinh mạng sống để nó có thể ra đời không hề đúng với lý tưởng “người phải thật là người”. Tan hoang, đầy thương tích, Frankenstein chua chát nhận ra sự khác biệt giữa việc hồi sinh một người không đáng chết và đánh thức một kẻ không nên sống. Nhưng cũng thật không ngờ, con người kiêu hãnh này lần nữa ngạo nghễ đứng dậy, tiếp tục theo đuổi một giấc mơ y khoa mới toanh mà anh vừa nghĩ ra.

Cảnh phim In the heart of the sea.

In the heart of the sea (Biển sâu dậy sóng) đưa người xem dõi theo hành trình của con tàu đánh cá Essex. Từ cảng Nantucket, Essex tiếp cận đàn cá voi ở mũi Cape Horn rồi đi xa tận Nam Thái Bình Dương với mục tiêu trong hai năm rưỡi phải mang về 2.000 thùng dầu cá – chất đốt “thắp sáng vũ trụ” trong những năm đầu thế kỷ 19. Benjamin Pollard là thuyền trưởng của con tàu nhưng thuyền phó Owen Chase mới là linh hồn của chuyến hải trình vì anh thừa kinh nghiệm trong nghề săn cá voi và giành được sự tín nhiệm của thủy thủ đoàn. Những hiềm khích ban đầu giữa Pollard và Chase dần mờ nhạt trước sự xuất hiện của con cá voi trắng khổng lồ, khôn ngoan và tràn đầy thù hận. Con tàu vỡ nát, những người sống sót xuống tàu nhỏ để trở về đất liền nhưng mọi sự không dễ dàng. Con cá voi bám sát họ như một nghiệp chướng. Đoàn người từng hừng hực lao về phía cá voi như thiêu thân lao vào ánh sáng dần kiệt sức, buộc phải vi phạm giới hạn nhân tính: ăn trứng chim sống, cá sống và khủng khiếp hơn là tận dụng thịt người để sinh tồn.

Nếu như Pollard và Chase bớt nóng lòng khẳng định bản thân, chấp nhận số thùng dầu ít ỏi thu được mùa khan cá voi thì bi kịch đã không xảy ra. Nhưng điều đó là bất khả, bởi những người hùng đã được lên dây cót để cánh buồm kiêu hãnh cuốn phăng đi. Họ phải trả giá bằng sự mất mát nhân sự lần hồi, những ai còn sống luôn bị ký ức ghê rợn trên biển hành hạ từng giờ.

Không ứng dụng các thủ pháp kể chuyện mang đậm sắc thái hậu hiện đại, không kiểu quay long-take (một đúp máy kéo dài xuyên suốt phim) tạo cảm giác liền mạch lẫn bức bối như một số bộ phim đương đại, các tác phẩm trên chọn phương thức biểu đạt truyền thống, ứng dụng hiệu ứng 3D hay công nghệ CGI và tựa vào tư liệu để làm nên sức hấp dẫn của riêng mình. Cả ba kịch bản phim đều có tiền thân vững chắc là những tác phẩm văn học hoặc cận văn học: tự truyện To Reach The Clouds: My High Wire Walk Between the Twin Towers (tựa tiếng Việt: Chạm đến mây trời, 2002) do chính Philippe Petit chấp bút, tiểu thuyết Moby Dick (tựa tiếng Việt: Cá voi trắng, 1851) của Herman Melville, tiểu thuyết Frankenstein (1818) của Mary Shelley. Ở Moby Dick, Herman Melville đặt tên cho nhân vật chính là Ahab, cũng là tên một ông vua luôn mong muốn cái tuyệt đối trong Kinh Thánh đến mức mù quáng tự đẩy mình vào chỗ chết. Mặc dù nhân vật này đã biến hóa thành Owen Chase trong In the heart of the sea nhưng “phẩm chất” ngoan cường đầy cao vọng là không thay đổi.

Còn đối với Mary Shelley, đứa con tinh thần Frankenstein được lấy cảm hứng từ hình tượng người khổng lồ titan mang lửa cho con người, muốn con người được ngang hàng với thần linh trong thần thoại Hy Lạp – Prometheus. Không chỉ có vậy, các nhân vật siêu phàm trong phim khiến người xem liên tưởng đến những tác phẩm văn học kinh điển. Ước muốn chinh phục và đi đến tận cùng khát vọng của Philippe Petit, Frankenstein và Owen Chase gợi nhớ một thời đại khổng lồ, những con người khổng lồ giương cao khẩu hiệu “Muốn làm gì tùy ý” tràn trề tinh thần Phục hưng mà François Rabelais miêu tả trong Gargantua và Pantagruel.

Tình bằng hữu của Strausman và Frankenstein có nhiều nét tương đồng với đôi bạn Gilgamesh và Enkidu trong sử thi cổ sơ Gilgamesh vùng Lưỡng Hà. Chuyến hải hành đầy bất trắc của Chase khiến người xem không thể không hồi nhớ đường về nhà của chàng Ulysses trí xảo trong sử thi Odyssey

Cảnh phim Victor Frankenstein.

Bên cạnh những màn trình diễn dồn dập, đẹp mắt và đẩy người xem đến những khoảng lặng xúc cảm, nhân vật “người khổng lồ” trong ba bộ phim còn gợi rất nhiều suy tư. Rốt cuộc thì con người ở đâu trong thế giới này? Hình tượng người hùng tuyệt đối và vĩnh cửu phải chăng chỉ là sản phẩm của mơ mộng? Từng cặp nghịch lý song hành nửa hiển lộ nửa ẩn ngầm lần lượt được phơi bày hết sức tự nhiên: thiên tài và tội đồ, dũng cảm và liều lĩnh, tiến bộ khoa học và niềm tin tín ngưỡng, giấc mơ Mỹ (American dream) và ác mộng Mỹ (American nightmare)…

Và theo lẽ thường, đôi cánh của điện ảnh dù lung linh đến mấy cũng chỉ đủ sức chao lượn ở một khoảng trời nhất định chứ không thể sải bay lên chín tầng mây, soi chiếu toàn bộ những giá trị của nghệ thuật ngôn từ. Đó là lý do người xem ít nhiều có cảm giác chưa thật sự thỏa mãn, với cả ba. Nhân sinh quan thần bí của Melville, “số phận chủ nghĩa bành trướng” của dân tộc Mỹ đã không được chuyển tải trong In the heart of the sea cũng như cảm giác cô đơn, tuyệt vọng trong cuộc sinh tồn phi lý của con quái vật đã bị cắt cúp trong Victor Frankenstein.

Hình thức “người dẫn chuyện” vô tình trùng khớp giữa ba tác phẩm cũng không phải là chọn lựa sáng suốt nhất vì trong những tác phẩm căng tràn cảm xúc, khán giả cần được tự do suy tưởng hơn là có một ai đó cứ thì thầm nói sẵn bên tai.

Tuy chưa phải là những ứng cử viên sáng giá cho giải Oscar 2016 nhưng The walk, Victor Frankenstein, In the heart of the sea là những tác phẩm nghiêm túc và thực sự đọng lại những cảm xúc đẹp đẽ, choáng ngợp và đầy ám ảnh: trời cao đất rộng, biển lớn sông dài, những gánh xiếc rong huyên náo, sặc sỡ, nhàu nhĩ và đặc biệt là hai tòa tháp WTC giờ chỉ còn trong hoài niệm. Chất cổ điển và bán cổ điển sang trọng, chỉn chu trong từng khuôn hình.

Một lần nữa, ba tác phẩm lại vô tình đồng điệu ở khuynh hướng xây dựng nên những người hùng triết học, khác với những siêu anh hùng Marvel vốn thiên về hành động và vũ khí tối tân. Họ nhắc nhở rằng, khi không ngừng khao khát chinh phục những tầm cao mới, đừng quên con người chúng ta chỉ là một hạt bụi trong thinh không vũ trụ. Hãy nhớ tới tính minh triết mà các hiền nhân thuở xưa đã thấm nhuần: hòa hợp, hiểu biết và cùng chung sống chứ đừng mong chế ngự, ức hiếp thiên nhiên. Chẳng phải con người vẫn luôn nhỏ nhoi, bất lực trước những cơn thịnh nộ của vũ trụ? Vì sự bé bỏng, vì sự xuất hiện trong cuộc đời một lần duy nhất mà không có bản sao, con người hãy nằm lòng quy luật tri túc chưa bao giờ cũ nhưng cũng đừng bao giờ thôi hết ước mơ.

Diễm Trang (thesaigontimes)