Soi phim

Giải mã bí ẩn biểu tượng trong siêu phẩm kinh dị ‘Us’ của Jordan Peele

Sau “Get Out”, Jordan Peele một lần nữa khiến cả thế giới phải ngả mũ thán phục trước một “Us” độc đáo, đáng sợ và đầy biểu tượng.

Cần lưu ý rằng, bài viết dưới đây không phải là một bài đánh giá, cũng không hé lộ “spoil” của bộ phim. Thế nên, dù bạn đã xem phim hay chưa thì những chi tiết này cũng chỉ mở ra cho bạn những góc nhìn thú vị hơn về siêu phẩm “Us”. Để rồi từ “Us” (Chúng ta), bạn sẽ tìm ra cái kết ý nghĩa cho riêng mình.

1. Doppelgänger

Döppelganger (kẻ song trùng) là một từ có gốc xuất phát từ tiếng Đức, ám chỉ hiện tượng bí ẩn chưa thể giải mã trong lịch sử loài người: “ai cũng có một bản sao chiếu chính mình ở trên đời”. Hình ảnh của döppelganger tạo nên một thứ văn hóa kinh dị rùng rợn khá phổ biến trong thế giới phương Tây, đặc biệt là phim ảnh.

Us

Nói đến những kẻ song trùng, giới mộ điệu không thể không nhắc đến David Lynch – người đã đưa tích döppelganger lên thành biểu tượng và xây dựng thành công nhất trong điện ảnh. Lynch luôn mượn chủ đề doppelgänger để nói về những vấn đề cá nhân; những kẻ phải bán linh hồn cho quỷ để đạt được một điều gì đó và bị quỷ thao túng (từ series Twin Peaks đến phim như Lost Highway, Mulholland Dr…). Còn Jordan Peele, mặc dù thừa hưởng từ đàn anh đi trước, nhưng luôn biết cách để biến nó thành cái riêng của mình.

Us

Gần như ai cũng có một phiên bản doppelgänger chống lại chính họ hay chờ đợi họ ở đâu đó trong thế giới thực. Cái tích doppelgänger của Jordan Peele vì vậy không còn bí ẩn như kiểu David Lynch mà là hiện thực cuộc sống để khán giả nói nhiều hơn đến vấn đề giữa linh hồn và thể xác, căn tính của con người, giấc mơ Mỹ, khủng bố, bạo lực, sự chia rẽ, phân biệt giai cấp, sự đối lập giữa giàu và nghèo của nước Mỹ dưới các thời kỳ cai trị khác nhau.

2. Kinh Thánh: “Jeremiah 11:11”

Nếu bạn là một tín đồ Công giáo, hẳn bạn sẽ tinh ý nhận ra chi tiết này đã được Jordan Peele ưu ái cài cắm trong phim không dưới 3 lần: “Jeremiah đoạn 11, câu 11”.

Nguyên văn đoạn Kinh Thánh: “Therefore thus saith the LORD, Behold, I will bring evil upon them, which they shall not be able to escape; and though they shall cry unto me, I will not hearken unto them.” (KJV).

Us

Đoạn này hiểu như sau: “Đức Giê-hô-va phán như vầy: Nầy, ta sẽ khiến tai nạn đổ trên chúng nó, không thể tránh được; chúng nó sẽ kêu đến ta, nhưng ta chẳng thèm nghe. (Bản dịch 1934)”.

Vậy Jordan Peele đang nói điều gì với ai? Ông nói với các nhân vật trong phim, hay nói với khán giả? Không hẳn, Jordan Peele đang nói điều này với nước Mỹ, rằng: “Sự hỗn loạn đã và đang đến rồi, không ai có thể tránh khỏi nó, cả nước Mỹ này, không một ai.”

Sách của Jeremiah (Giê-rê-mi) là một sách tiên tri, dài thứ nhì trong Kinh Thánh, nội dung sách loan báo về những thảm họa sẽ xảy ra khiến dân chúng lầm than, rơi vào cảnh loạn lạc. Những đại nạn được sách nhắc đến là không thể tránh khỏi vì đó là ý Chúa. Bản thân nhà tiên tri Jeremiah ban đầu đã từ chối không truyền lời Chúa để khuyên nhủ vua Judah và người dân ở thành Jerusalem cùng sám hối tội lỗi nhưng sau đó ông đã hối cải và đồng ý thực hiện sứ mệnh.

Tuy nhiên, mọi việc đã quá muộn, những tội lỗi của vua và dân ở thành này là không thể chối bỏ được. Bất chấp việc Jeremiah đã cố gắng cứu lấy thánh địa Jerusalem với 300 năm đạt thành tựu rực rỡ nhưng cuối cùng ông đã thất bại và vùng đất thánh bị quân Babylon tàn phá như số phận đã định.

Us

Quay ngược lại lịch sử nước Mỹ trở về năm 1729, sau khi nước Anh chiếm lấy 13 thuộc địa cũ của Hà Lan ở Bắc Mỹ mà sau này 13 thuộc địa đó đã hình thành nên nước Mỹ ngày nay, tính đến 2019 đã là 290 năm và cột mốc 300 năm cũng gần kề. Với phim “Us”, Jordan Peele đã dự báo một tương lai đầy biến động cho nước Mỹ. Rằng nếu họ không sớm hối cải thì cũng sẽ bị diệt vong như Jerusalem đã từng.

3. “Hands Across America 1986”

Trong phim bạn sẽ thấy cảnh tượng rất nhiều người (mặc đồ đỏ cam) nắm tay với nhau. Đây là chi tiết nhắc nhớ lại phong trào Hands Across America được tổ chức ở Mỹ vào ngày 25 tháng 5 năm 1986. Trong tập đoàn doppelgänger áo đỏ của “Us” cũng có nhân vật mặc chiếc áo có in dòng chữ này, nếu để ý kỹ bạn sẽ thấy.

Us

Sự kiện Hands Across America 1986 có khoảng 6,5 triệu người Mỹ tham gia. Họ nắm tay nhau tạo thành một chuỗi dài xuyên suốt lãnh thổ Hoa Kỳ trong 15 phút. Nhiều người muốn tham gia đã quyên góp 10 USD để đặt trước chỗ của họ trong hàng, số tiền thu được dành quyên góp cho các tổ chức từ thiện địa phương để chống đói nghèo và giúp đỡ người vô gia cư. Tuy nhiên sự kiện này không hẳn là hoàn toàn thành công tốt đẹp khi xảy ra phản đối dữ dội ở hai cộng đồng dân cư tại hai vùng lãnh thổ khá đặc biệt của Mỹ là New England ở Đông Bắc và Minneapolis/Milwaukee ở Trung Tây khi người dân ở 2 vùng này lại không được tham gia vào Hands Across America 1986.

Us

New England là khu vực đông dân nhất nước Mỹ vào thời điểm 1986, nơi này cũng có lịch sử lâu đời và là một trong những vùng định cư xưa nhất của người Anh tại Bắc Mỹ, cũng có thể gọi là 1 trong những cái nôi của nước Mỹ. Còn Minneapolis/Milwaukee lại là những lãnh thổ lâu đời giàu truyền thống của người Mỹ bản xứ (người da đỏ).

Như vậy, Jordan Peele vừa có ý nhắc đến việc tạo thành một bức tường vì tổ quốc với những “viên gạch” phải là những con người đoàn kết cùng một chí hướng với nhau, chứ không phải một bức tường vô tri có thể giải quyết được vấn đề. Ông cũng nhắc khéo rằng không nên để xảy sự mất đoàn kết và phải nhớ đến cội nguồn của quốc gia cùng những con người quan trọng đã đặt nền móng cho nó (người Anh di cư & người Mỹ bản xứ).

4. Thỏ

Trong “Us”, bạn sẽ choáng ngợp bởi những cảnh phim về THỎ vô cùng độc đáo và ấn tượng. Chúng ta sẽ thấy các hình ảnh thỏ gắn với đường hầm dài đến vô tận, những căn phòng như nhà tù, những cái chuồng thỏ xếp chồng lên nhau, những con thỏ bị ăn thịt…

Us

Thỏ trong “Us” không chỉ ngụ ý cho việc nhân bản, cho hình ảnh những người nhập cư mong muốn đến Mỹ để có cuộc sống tốt đẹp mà còn ngụ ý về sự đa dạng chủng tộc ở Hoa Kỳ: thỏ trắng (người da trắng), thỏ đen (người da màu), thỏ nâu (người Châu Á), thỏ trắng có đốm đen (người lai)… Mặt khác, nó cũng giống như những thân phận yếu ớt không tiếng nói. Họ phải cam chịu cuộc sống chui nhủi, không may trở thành “vật thí nghiệm”.

Thực tế, thỏ là một trong những loài vật được mang đi thí nghiệm nhiều nhất trong lịch sử. Luật pháp nhiều nước quy định các sản phẩm sử dụng trên mắt người phải được thử nghiệm trước trên động vật do đó thỏ là đối tượng phổ biến khi các công ty thử nghiệm các sản phẩm kính áp tròng do từ thập niên 1940.

Us

Thêm nữa, một chi tiết khá thú vị về thỏ sẽ khiến bạn liên tưởng đến Việt Nam ngay lập tức. Con gái Zora trong gia đình Wilson mặc một cái áo có chữ “THỎ” bằng tiếng Việt. Quy chiếu đến chủ đề tác phẩm, có lẽ Jordan Peele đang muốn nói đến Chiến tranh Việt Nam. Cùng chung số phận như những con thỏ, Việt Nam từng là một phép thử của Mỹ, là một nơi để các cường quốc thiết lập chiến tranh ủy quyền, trở thành sân chơi cho những ông lớn ném bom rải đạn vào để tranh quyền đoạt lợi trong thời kỳ Chiến tranh lạnh.

5. Áo màu đỏ cam, kéo và còng tay

Màu đỏ, hoặc đỏ cam “nhắc nhẹ” đến áo của tù nhân (người phạm tội bị giam cầm, những phản diện trong phim còn được gọi là “người bị xích”) và của công nhân (tầng lớp lao động nghèo khó).

Us

Ngoài ra, màu đỏ còn là màu của Đảng Cộng Hòa (Republican Party) – đảng phái chính trị của tổng thống Donald Trump. Đối nghịch với màu đỏ là màu xanh da trời của Đảng Dân Chủ (Democratic Party).

Khi gia đình những kẻ phản diện đột nhập vào nhà của những nhân vật chính, họ đã đối mặt với nhau ở phòng khách. Trên tường có treo một bức tranh người phụ nữ mặc áo đỏ ngồi trên ghế ở vị trí chính diện bức tranh, còn những người áo xanh thì mờ nhạt đứng phía xa.

Us

Chi tiết này ngụ ý Đảng Cộng Hòa (hiếu chiến, bảo thủ) của ông Trump đang chiếm ưu thế và là nguyên nhân gây ra những xung đột ở Mỹ. Việc những kẻ phản diện áo đỏ sử dụng vũ khí là một cái kéo cũng là có ý đồ. Kéo là vật dùng để chia cắt, tạo nên sự phân ly. Theo Jordan Peele, những kẻ áo đỏ thuộc Đảng Cộng Hòa đã và đang cầm kéo để chia cắt nước Mỹ từ bên trong.

Us

Riêng chi tiết cái còng tay chỉ được lý giải hoàn toàn vào cuối phim. Ngay khi đột nhập thành công vào nhà của gia đình Wilson, kẻ phản diện áo đỏ đã bắt nữ chính Adelaide Wilson phải còng tay vào bàn. Kết nối sự việc này với chi tiết ở cái kết, bạn đọc sẽ thấy được sự liên kết đặc biệt giữa hai bản thể này.

6. Tựa đề “Us”

“Us” ở đây được dịch là “Chúng Ta”, tuy nhiên nó cũng có nghĩa là “nước Mỹ” (United States). Đạo diễn Jordan Peele cố ý làm bộ phim này để phản ánh xã hội Mỹ, dự đoán một tương lai loạn lạc của đất nước và cảnh tỉnh giới lãnh đạo lẫn người dân Mỹ (như nhà tiên tri Jeremiah đã truyền đạt với vua tôi thành Jerusalem nhưng không ai nghe).

Us

Có thể nói, “Us” là một phim khá đáng sợ và đầy bạo lực, bạn vẫn có thể thưởng thức nó như một phim kinh dị máu me, kịch tính thuần túy tuy nhiên giá trị lớn lao nhất của phim chính là thông điệp về chính trị và xã hội mà Jordan Peele gửi gắm vào đó, từ tựa đề đến từng cảnh phim, từng chi tiết nhỏ.

Nếu các bạn hỏi “Us” và “Get Out” phim nào hay hơn, câu trả lời sẽ là: “Us phong phú hơn”. Nếu có ai thắc mắc rằng nên ra rạp xem “Us” hay không, câu trả lời sẽ là: “Nên! Nhưng hãy ghi nhớ rằng phim đặc biệt được làm như một thông điệp dành cho người Mỹ.”

Trần Anh (tổng hợp)