Review phim

‘Moon’: Khi cảm xúc không thể bị lập trình và hành trình đi tìm ‘Tôi là ai?’

Moon

Moon (2009) là bức thư tình của những bộ phim khoa học viễn tưởng của đạo diễn Duncan Jones, một thứ gì đó của những năm 1970-1980. Có nhiều lý do để nó thành công giản dị chứ không vang dội, từ câu chuyện tối giản lạ kỳ lại ẩn chứa tính nhân văn sâu sắc, gọt đi cái phức tạp của một kịch bản tương lai để thu gọn về chỉ một con người người, một chiếc máy và ký ức của anh ta, cùngtrang phục giản đơn mà tinh tế khó tả của Jane Petrie.

Moon

Nghe qua nội dung của Moon thì tưởng nhàm chán. Chuyện phim chẳng có gì ngoài một anh chàng quẩn quanh trên Mặt trăng với máy móc khai thác và một con robot. Chẳng có anh hùng, không có soái ca, cũng không người đẹp nóng bỏng hay âm mưu động trời nào. Chỉ có một gã đầu tóc, râu ria như tổ quạ với công việc không thể nhàm chán hơn: mỗi lần máy khai thác xúc xong nhiên liệu thì vận chuyển về Trái đất. Ấy thế mà bộ phim vẫn cứ cuốn hút người ta một cách lặng lẽ, bất chấp rất nhanh sau đó, nó bị hào quang của New Moon trong loạt phim Twilight lan tỏa.

Duncan Jones không cho người xem biết Moon diễn ra vào năm nào, mà chỉ bóng gió “một tương lai đâu đó không quá xa”. Sự sắc sảo này cho phép Petrie có không gian tự do để sáng tạo, kết hợp nhuần nhuyễn cả hai yếu tố công nghệ và thời trang một cách tự nhiên. Nhưng đồng thời, cũng thể hiện ý đồ của đạo diễn muốn gợi nhớ lại điều gì đó của những năm 1970-1980, thời kỳ bùng nổ của cuộc chiến không gian giữa các cường quốc.

Trong Moon, chỉ có ba nhân vật chủ đạo choán gần hết thời lượng (những người khác có xuất hiện cũng chỉ thoáng chốc thông qua màn hình lạnh lẽo): Sam Bell (Sam Rockwell đóng), người máy Gerty (Kevin Spacey lồng tiếng với giọng mỉa mai rất đặc trưng), và… lại Sam Bell (dĩ nhiên vẫn là Sam Rockwell đóng).

Sam là người giám sát hoạt động của trạm thu Helium 3 trên Mặt trăng để mang về cho Trái Đất nguồn năng lượng sạch. Nhưng đằng sau thứ năng lượng sạch đó lại là một câu chuyện dơ bẩn. Phim diễn ra khi chỉ còn hai tuần nữa, Sam sẽ kết thúc hợp đồng 3 năm với công ty để trở về nhà cùng vợ và con gái bé nhỏ. Công việc của Sam, cũng như Jack Torrance trong The Shining (1980), thuần túy là người trông nhà, làm mỗi nhiệm vụ lái xe ra thu hoạch năng lượng và nạp trở về Trái đất. Thế nên, Sam Bell không có bộ đồ gì xa xỉ đẹp đẽ phù hợp với vị trí của một kỹ thuật viên, mà thực sự không khác mấy đồng phục tài xế xe tải dưới mặt đất. Nếu ai đã xem Silent Running thì sẽ thấy bộ đồ đặc trưng của Sam gần giống với nhân vật Freeman Lowell (Bruce Dern). Ngoài đồng phục của Lunar Industries, Sam cũng chỉ có mấy bộ giản dị ở nhà. Chẳng hạn áo hoa kiểu Hawaii hay mũ bóng chày gợi nhớ đến Brett của Harry Dean Stanton trong Alien (1979). Ngay cả bộ đồ phi hành gia cũng na ná trang phục của nhân vật Ripley mặc trong cuộc gặp cuối cùng với Xenomorph trong Alien.

Thế nhưng, trang phục thú vị nhất lại chỉ xuất hiện màn hình vỏn vẹn vài giây. Ngay từ phần đầu phim, và cũng mở ra toàn bộ câu chuyện của phim. Đó chính là chiếc áo vàng Sam mặc khi đang tập chạy với dòng chữ “Đánh thức tôi dậy khi thời gian đã hết”. Ban đầu, tưởng chừng như chỉ là lời giới thiệu cho trạng thái tinh thần của Sam khi chuẩn bị kết thúc hợp đồng 3 năm với công ty. Tuy nhiên, càng xem phim, kết hợp với bài hát “The One and Only” của Chesney Hawkes, ta mới càng hiểu được, ý nghĩa thực sự của chiếc áo đó.

“Ta là ai, đừng nói ta đã biết

Ta chỉ biết ta không giống những người khác

Ta chỉ là một thứ gì đó

Ta chẳng là ai cả

Ta chỉ là một thứ gì đó

Các người đang cố lấy đi thứ gì đó…”

Moon

Một tai nạn đã đưa hai Sam vô tình chạm trán. Cả bộ phim là hành trình đi tìm câu trả lời của hai nhân vật Sam: Ta là ai? Ngươi là ai? Đâu là thực, đâu là giả? Ta mất đi ký ức gì? Nếu ta chỉ là một thứ vô tính, vậy cảm giác đau lòng này ở đâu lại có? Tại sao ta có thể khóc? Tại sao ta biết đau? Vì sao sinh ra ta rồi lại hủy diệt ta? Ta có xứng đáng bị đối xử như vậy?

Xem những bộ phim có hai nhân vật giống hệt nhau, thường dễ khiến người xem bị loạn và không thể phân biệt đâu thực, đâu giả. Nhưng Petrie và Jones đã lựa chọn phong cách hai Sam khác nhau hoàn toàn. Sam 2 mới xuất hiện, còn sạch sẽ tinh tươm, chủ yếu trong bộ đồ đồng phục để làm nên hình tượng một con người cân đối đầy sức sống. Anh ta là đại diện của lớp trẻ luôn hăng hái nhiệt tình đi tìm lời giải “Ta là ai? Ta là gì giữa cuộc đời này?”

Còn Sam 1 thì như ổ bê bối, với quần áo tuềnh toàng khiến anh ta như gầy gò bé nhỏ. Cũng phải thôi, anh ta đã “sống” 3 năm một mình, giữ thể trọng bằng cách tập chạy như điên trên máy tập, chưa kể còn một thời gian bị “vứt bỏ” bên ngoài trạm. Rõ ràng, Sam 1 trông ốm yếu, dễ bị tấn công, máu be bét đầy người, răng thì rụng như ông già. Quần áo của Sam 1 trong suốt cả bộ phim phản ánh trạng thái tinh thần và thể chất ngày càng xấu đi. Giống như cơ thể rệu rã của anh ta, chúng ngày càng mòn vẹt và rách rưới. Anh ta là đại diện của thế hệ “lớn tuổi”, có hoài nghi bồn chồn nhưng không can đảm đi tìm câu trả lời. Cuộc chiến giữa hai Sam trẻ và lớn tuổi cũng là cuộc chiến duy nhất trong phim. Nó kết thúc một cách bình lặng, nhẹ nhàng thấm thía như thế hệ cha mẹ truyền lại cho con cái. Không có vụ nổ hay một quái thú, những kẻ gian ác nào xuất hiện. Chỉ có hai người họ và lựa chọn của mình.

Moon

Là một bộ phim khoa học viễn tưởng, nhưng Moon không sa vào hiệu ứng đặc biệt, nhiều lắm chỉ là mô hình không gian chẳng tốn nhiều kỹ xảo. Cái cuốn hút người xem là câu chuyện, diễn xuất của Sam Rockwell cũng như sự bố trí trang phục tinh tế của Jane Petrie, cho thấy rõ ràng tính cách của hai Sam cũng như số phận bi thảm của họ. Xuyên suốt bộ phim là sự cô đơn, trống trải, hoang vắng đến lạnh người. Có lẽ bộ phim chưa thực sự truyền tải hết những gì muốn nói, nhưng chí ít, xem Moon, ta hiểu rằng: Mặt trăng nhìn (từ Trái đất) thật đẹp, nhưng cũng rất đáng sợ: đó là vùng đất của sự cô đơn mênh mông, là cõi im lặng dửng dưng đến tàn nhẫn. Một đối thoại ngắn gọn về xung đột giữa tiến bộ công nghệ và sự bền bỉ của cảm xúc cũng như ham muốn không thể bị thuần hóa bởi mệnh lệnh thực dụng.

Du Du (songmoi)