Review phim

‘Joker’: Nỗi tuyệt vọng cá nhân hay bức chân dung thời đại?

Joker

Joker là một tổ hợp các kiểu nhân vật: con người dưới hầm, con người bên lề, con người cô độc, con người tha hóa… Như lời nhân vật tự nhận “Cuộc đời tôi chưa có lấy một phút giây hạnh phúc”.

Năm 1840, khi Mikhail Iurievich Lermontov trình làng tiểu thuyết Một anh hùng của thời đại (tên khác: Nhân vật của thời đại chúng ta), ông đã bị độc giả đương thời phỉ báng vì dám “phong” nhân vật Pechorin – một tên vô lại, què quặt tinh thần – làm anh hùng. Khoảng hai thế kỉ sau, chúng ta lại bắt gặp một điều tương tự với Todd Philips và tác phẩm gây tranh cãi của ông – Joker. Phim được lấy cảm hứng từ một nhân vật phản diện của DC. Nhưng kể cả khi khán giả không hề mảy may biết đến vũ trụ siêu anh hùng đó thì cũng có thể xem Joker theo cách một phim điện ảnh độc lập. Những âu lo, phòng bị của chính quyền Mỹ trước ngày phim công chiếu, những lời khen chê trái ngược nhau của giới phê bình về phim càng khiến khán giả nô nức đến rạp. Có thể nói, Joker đã phác họa một (hơn một) bức chân dung méo mó, buồn thảm, xấu xí ở mức độ cao nhưng lại có thể khiến người xem nhận ra có mình và người quen mình trong đó.

Đời đã không có gì vui mà còn được tặng súng

Arthur/ Joker là một tổ hợp các kiểu nhân vật: con người dưới hầm, con người bên lề, con người cô độc, con người tha hóa… Như lời nhân vật tự nhận “Cuộc đời tôi chưa có lấy một phút giây hạnh phúc”, anh liên tục nhận được những cú đấm, cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng, từ người quen lẫn người không quen. Nhưng phải chăng Arthur quá bi quan, vì người xem vẫn có thể “đếm” được vài người, vài điều có khả năng làm anh hạnh phúc: một người mẹ, một người đồng nghiệp, một người tình, một chốn riêng để đi về, một lần được tham gia talkshow với người nổi tiếng? Dù vậy, không khó khăn để có thể thấy những chỉ dấu hạnh phúc ấy sẵn sàng tìm cách tuột khỏi tay Arthur bất cứ lúc nào, dồn đẩy anh vào tột cùng cô độc, tột cùng khổ sở. Mỗi lần Arthur định làm một điều tốt, định nói một điều có nghĩa thì thứ anh được nhận lại chỉ là sự nghi kị, lời phỉ báng và trận đòn thù.

Trót được/ bị sinh ra dưới một vì sao xấu nhưng có lẽ Arthur chưa đến mức sa ngã vào con đường phạm tội nếu không được đồng nghiệp tặng súng. Thứ vũ khí nhỏ gọn bước vào cuộc đời Arthur, thoạt đầu như một cái bướu rời vô dụng đến mức chẳng nhớ ra, nhưng về sau lại có vai trò quan trọng trong việc đẩy anh vào con đường thất nghiệp và biến anh thành một kẻ thủ ác.

Những nghịch lý

Xuyên suốt Joker là những nghịch lý. Mẹ Arthur âu yếm gọi anh là Happy nhưng cuộc đời anh toàn những điều “unhappy” đắng nghét. Arthur là nạn nhân của bạo lực nhưng cũng là thủ phạm gây ra bạo lực. Có thể thấy hai yếu tố chủ đạo làm nên bạo lực trong con người Arthur là vấn đề “con giun xéo lắm cũng oằn” và chứng u uất tâm thần. Nhưng cho dù có tự ý thức mình điên đi nữa thì Arthur vẫn còn tỉnh hơn người tỉnh. Lương năng chưa bao giờ tắt trong kẻ sát nhân này. Anh không hề oán giận tụi thanh thiếu niên đường phố vừa giật công cụ hành nghề của anh vừa nện cho anh một trận tơi bời hoa lá, cũng chẳng tìm cách trả thù tên đồng nghiệp dùng thủ đoạn bẩn hất anh ra khỏi công ty. Anh trò chuyện, chăm sóc, tắm rửa cho người mẹ già nua. Anh đột nhập vào nhà hát để một lần được tận mặt nhìn bố ruột… Chỉ khi nhận ra bản thân bị tước đoạt ước mơ và nguồn cội, Arthur mới chính thức gia nhập “biệt đội Thanos” đời thường.

Tiếng cười cũng là đại nghịch lý trong Joker. Khi Arthur cười thì anh không hề vui (còn phải xin lỗi, giải thích với mọi người vì cái sự cười vô lối của mình), còn khi anh vui (hiếm hoi) thì chẳng thấy anh cười. Tiếng cười vừa thừa vừa thiếu như một định mệnh nghiệt ngã vận vào thân phận và nghề nghiệp của Arthur, biến anh thành quái nhân. Khi Arthur thổ lộ ước mơ làm hề thì ai cũng cười mà tới chừng anh lên sân khấu tấu hài thì chả ai nhếch mép. Rồi đến khi khán giả chịu cười, show truyền hình tiếng tăm đánh tiếng mời thì đến lượt người diễn viên hài không còn vui thú gì nữa mà chọn lún sâu vào bi kịch. Một trong những điều tối kị của diễn viên hài là cười trước khán giả nhưng Arthur lại phạm đúng điều ấy, lại còn cười không dứt được. Tiếng cười ngoài tầm kiểm soát là biểu hiện của căn bệnh tâm thần nhưng cũng nói lên một hiện thực đắng cay: rằng đến một lúc nào đó, con người ta chỉ toàn cười vào những lúc, những chuyện lẽ ra không được phép cười.

Còn biết bao điều trái khuấy, éo le khác ở bộ phim: thành phố Gotham vẫn huyên náo, những cuộc vận động tranh cử đầy hứa hẹn và show truyền hình hài hước vẫn được phát sóng đều đặn bất chấp đói nghèo, tội phạm và bạo loạn mỗi lúc một tăng; bệnh viện tâm thần Arkham là nơi to lớn và sáng sủa hơn cả trong thành phố; chuyên viên tư vấn tâm thần nhưng dường như không nghe, không hiểu nổi bệnh nhân tâm thần; mẹ ruột/ con ruột bị biến thành mẹ nuôi/ con nuôi; đứa trẻ nhà giàu vô lo mà miệng chẳng thể nở một nụ cười, MC hài kịch lại phải dẫn “bi kịch”… Và nếu xem những nghịch lý là cơ sở tạo ra tiếng cười châm biếm, mỉa mai – một nhánh quan trọng của hài kịch – thì Joker là một hài kịch đen. Và vì là hài đen nên chẳng có Chúa hay người đọc kinh Phúc Âm nào cứu nổi Arthur – như liều thuốc mà Dostoyevsky dành chữa cho nhân vật Raskolnikov trong Tội ác và trừng phạt.

Những lần ra tay tàn độc phiêu cùng bản năng nghệ sĩ múa

Arthur luôn mơ ước trở thành diễn viên hài kịch độc thoại nhưng xem ra anh ôm mộng trở thành vũ công cũng được. Múa là thứ tài năng nằm ngoài tầm kiểm soát của Arthur, chỉ xuất hiện vào những lần anh tước đoạt mạng sống của người khác. Không hề ngẫu nhiên, trước hoặc sau một trận cuồng nộ, Arthur thả mình vào một vũ điệu. Vũ điệu ba lê hẳn hòi chứ không phải là những cú nhảy nhót của chàng hề. “Bông hoa nở ra từ cái ác” ấy khiến người xem lạnh người. Đó là cách Arthur tự điều hòa bản thân sau một biến cố lớn, hay đó là một kiểu “phê thuốc” của khoái cảm làm trót lọt việc cần phải làm? Trở nên tung tẩy, quyện hòa cùng cái ác thì chỉ có thể là ác tột cùng hoặc là điên loạn. Nhưng vì sao một kẻ vừa ác vừa điên lại trở thành niềm cảm hứng của nhiều người đến vậy?

Hãy điểm lại những nạn nhân đầu tiên của Arthur: ba thằng bảnh bao quấy rối một cô gái và hành hung một người thân cô thế cô, một đồng nghiệp khẩu xà tâm xà, một MC hóm hỉnh, hoạt ngôn, thừa ưu thế và khéo léo biến điểm yếu của người khác thành điểm mạnh của mình. Chẳng có ai oan ức cả. Mỗi nạn nhân kể trên đều góp phần làm cho cuộc sống của Arthur (và có lẽ của nhiều người khác) u ám, ngột ngạt hơn. “Thay trời hành đạo” như vậy, con người Arthur trở nên đúng kì lạ với từng dòng nhật kí của Pechorin: “những ý nghĩ và tình cảm khi ở độ viên mãn và sâu sắc đều không phải là những cơn điên: tâm hồn cả khi đau khổ và vui sướng, đều rất có ý thức về tất cả những việc xảy ra và thấy rõ là phải như thế; nó hiểu rằng không có giông tố thì sức nóng liên miên của mặt trời sẽ làm nó khô héo; nó hiểu thấu cuộc sống của bản thân nó – nó tự mơn trớn và xử phạt mình, như một đứa bé ta yêu. Chỉ khi nào con người đạt tới mức tự nhận thức tối cao ấy thì hắn mới có thể hiểu được lẽ trời…”. Đám đông “hâm mộ” Arthur vì lẽ đó.

[Trailer] JOKER (2019)

Từ chú hề muốn tạo nên tiếng cười, Joker trở thành kẻ gieo rắc nỗi đau cho toàn thế giới…JOKER dự kiến khởi chiếu 04/10/2019

Người đăng: Fan Xi Nê Ma vào Thứ Tư, 3 tháng 4, 2019

Những cảnh tượng và sắc màu nhiều ẩn dụ

Phần lớn các cảnh trong Joker đều gợi cảm giác tăm tối, tù đọng: khu chung cư ọp ẹp và căn phòng riêng xám nhờ của Arthur, những góc đường tối nhầy nhụa nước và rác, phòng trị liệu tâm lý cũ kỹ, đơn điệu… Nhưng thi thoảng, bộ phim lại đãi ta những ngoại cảnh rộng rãi: con đường thẳng tắp, bậc tam cấp dốc đứng, thênh thang. Nơi đó, có một Joker tự chủ và linh hoạt bước đi, thậm chí nhảy múa như một nghệ sĩ biểu diễn đường phố chuyên nghiệp. Một Joker phơi phới, nhanh nhẹn khác lạ so với một Arthur đờ đẫn, chậm rãi thường nhật. “Nhân chi sơ tính bản thiện”, cho nên cái ác là một con đường, một cầu thang đi lên từng bậc một. Nó có sức lan tỏa từ một trường hợp cụ thể đến một đám đông, như một dòng chảy tắc nghẽn, ngập ngụa rác rưới được khơi thông, tạo thành cơn lũ cuồng nộ và được nhân rộng trong chớp mắt bởi những kẻ bị đời sống ruồng rẫy, chỉ còn có nước gây sự chú ý bằng hành vi quái đản, độc hại.

Dù nhấn nhá sắc đen nhưng Joker lại là một bộ phim đầy màu sắc. Bản thân anh hề đã là một tổ hợp sặc sỡ ngay từ ngoại hình. Màn sân khấu cũng đủ bảy sắc cầu vồng. Nhưng những “họa sĩ” của Joker luôn biết cách giảm tông và thay tông màu theo ý muốn. Hình ảnh vua hài Charlie Chaplin đen trắng xuất hiện trong thoáng chốc khá tinh tế. Chi tiết ấy nhắc người xem về khát vọng thiện lương và nhân bản của một người vô danh, nhưng cũng cho thấy thực tế khắc nghiệt là không phải ai từng trong cảnh khốn cùng thì đều được phần thưởng của đỉnh cao danh vọng. Chỉ hơi tiếc cho một Joker có lúc “lộ bài” không cần thiết, chẳng hạn cứ tua đi tua lại cảnh những túi rác đen chất thành đống cao ngất (tiếc hơn nữa, túi quá bóng và mới).

Đến cuối phim, tổ hợp đa sắc của Joker biến thành đơn sắc. Sắc trắng tràn ngập màn ảnh. Bệnh viện tâm thần trắng tinh, bộ quần áo bệnh nhân của Arthur cũng trắng, còn gương mặt anh ta trở nên bạc lạc. Joker lại ra tay. Cái ác từ chỗ hữu lý dần trở thành vô lý và vô cảm, được sắc trắng bổ trợ, bỗng trở nên thuần khiết, kiên định và tươi mới. Phải chăng vì điều này mà Joker bị chỉ trích? Bởi, việc gợi cho người xem sự xót thương, cảm thông với kẻ ác, dẫn dắt cái ác len lỏi vào tim họ còn đáng sợ hơn là phơi bày một kiểu ác để họ căm ghét, khinh bỉ và xa lánh từ phút đầu tiên.

Với những kiểu thức trình diễn như vậy, có thể thấy rằng Joker không đơn giản chỉ là nỗ lực lý giải tường tận một trường hợp lập dị nhằm phản ánh hiểu biết về tuyệt vọng cá nhân. Bộ phim dường như có tham vọng tô giậm hai loại người điển hình của thời đại: thằng hề và thằng điên (có khi vừa hề vừa điên, làm hề để được điên theo ý mình). Nó báo động tình trạng xã hội ngày càng đầy rẫy những người muốn giống hề, lại còn thiển nghĩ là chỉ cần đeo mặt nạ hề thì nghiễm nhiên trở thành hề. Nó đồng thời nhắc chúng ta rằng đừng nghĩ mình vô can trong cảnh tình tao loạn đó.

Đào Thị Diễm Trang